Beograd obeležava 82. godišnjicu oslobođenja u Drugom svetskom ratu

Beograd je zauzet aprila 1941. i pod nemačkom okupacijom nalazio se do oktobra 1944, pune tri i po godine, kada su ga oslobodile snage sovjetske Crvene armije i Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije.

Beogradska operacija, akcija oslobođanja glavnog grada Srbije i Jugoslavije, bila je ključna u procesu oslobađanja Jugoslavije, kako vojno strateški, tako i politički pošto je oslobađanjem Beograda određena i sudbina Jugoslavije, odnosno pitanje vlasti.

Na tlo okupirane Jugoslavije sovjetska Crvena armija stupila je u skladu sa prethodno postignutim sporazumum, u Moskvi, septembra te 1944. između sovjetskog lidera Staljina i Josipa Broza Tita.

Za Sovjete to je bila jedna u nizu operacija u sklopu konačnog razbijanja ratne mašinerije nacističke Nemačke, dok je za rukovodstvo NOVJ, na taj način obezbeđen povoljan ishod rata.

Nemci su prethodno Beograd utvrdili, opredeljeni da ga odlučno brane, u nadi da će zaustaviti dalji prodora Sovjeta, uz takođe važno obezbeđenje izvlačenja njihovih trupa sa juga, iz Grčke.

Stoga su se, odmah pošto je Beograd oslobođen, nemačke formacije utvrdile u Sremu gde su žestoke borbe nastavljene mesecimna, se do sredine aprila naredne 1945. kada je Sremski front probijen.

Važan strateški položaj Beograda bio je takođe razlog da nemačka Komanda Jugoistoka odnosno od avgusta 1943. Armijska grupa F, bude smeštena u njemu.

Beogradska operacija, odnosno oslobađenje grada oktobra 1944. započelo je artiljerijskom pripremom, žestokim dejstvima Sovjeta na grad, s ciljem slabljenja nemačkog otpora. 

Grad je inače znatnim delom prethodno razoren, počev od nemačkog bombardovanja aprila 1941. preko niza savezničkih razaranja iz vazduha, tokom 1944. ukupno u 11 navrata, od čega najrazornije na Uskrs 16/17. aprila 1944. godine.

Sovjetskim oslobodiocima zapovedao je general Vladimir Ždanov, dok je snagama NOVJ tokom Beogradske operacije komandovao general Peko Dapčević.

Oslobodioci su obode grada zaposeli tokom noći 13/14. oktobra, kada su Sovjeti rasporedili artiljeriju uperenu prema gradu na Avali. Priilazi Čukarci, kao Žarkovo ili Rakovica oslobođeni su14. oktobra. 

Tog dana, u poslepodnevnim satima 14. oktobra, usledio je zajednički napad na Beograd Crvene armije i snaga NOVJ. Iz pravca Čukarice put Savskog pristaništa bio je jedan smer nastupanja oslobodilaca.

Foto: Nenad Cavoski/Shutterstock

Tokom prvog dana i noći oslobođeni su Banjica, Dedinje, Topčider, kao i Dunav stanica na istočnom obodu urbane zone. Pojedinim jedinicama NOVJ i Crvene armije uspelo je da se istog dana probiju do Mostara i Slavije.

Drugi pravac nastupanja oslobodilaca bio je od Topčidera na centar, ka ulici Kralja Milana. Žestoke borbe vođene su pritom na prostoru ulica Miloša Velikog i Nemanjine, gde su se nemačke trupe odlučno branile, najverovatnije najviše s ciljem obezbeđenja Savskog mosta. Postojao je takođe pravac oslobađanja od Banjice preko Dedinja prema Krunskoj ulici.

Od istoka, jedna kolona oslobodilaca kretala se niz Bulevar kralja Aleksandra put Dušanove ulice na Dorćolu.
Do Trga republike, zapravo zdanja Narodnog pozorišta, oslobodioci dopiru u popodnevnim satima 16. oktobra, da bi zgrada nacionalnog teatra konačno bila oslobođena tokom narednog dana.  

Odlučan otpor nemačkih okupacionih snaga posebno je bio žilav na prilazima Savi, zbog obezbeđenja uzmaka put Zemuna u Srem. Stoga su oštre borbe vođenje na padini od Terazija ispod hotela Moskva prema Savi. Gotovo istovetna je bila situacija oko Šećerane na Čukarici, takođe zbog prilaza reci. 

Paralelno, nemačke snage su imale artiljerijsku podršku sa Bežanije, iz Srema, pa i sa Ade Ciganlije. Nemci su kontranapade pokušavali sve do 18. oktobra. Istovremeno, utvrđivanje njihovih snaga u Sremu, odnosno oblikovanje potonjeg Sremskog fronta, uveliko je bilo u toku. 

Zastavu nove Jugoslavije partizan Miladin Petrović postavio je 19. oktobra predveče, na vrh oblakodera "Albanija" na Terazijama. Bila je to u to vreme najviša zgrada u Beogradu. 

Postavljanje zastave nove Jugoslavije u najužem središtu grada označila je oslobađanje, odnosno poraz mrskih okupatora. Tada je zauzet i hotel "Moskva" na Terazijama kao i glavna Železnička stanica u dnu Nemanjine, na Savskom trgu.

Tokom noći 19/20. oktobra usledio je beg nemačkih jedinica, pri čemu su i dalje žestoko branjeni prelazi preko Save, most, a takođe iz strateških razloga tvrđava, Kalemegdan. 

Foto: frantic00/Shutterstock

Pred zoru te noći oslobođen je i Kalemegdan, čiji je gornji grad prethodno uvek bio isključivo vojna zona. 
Savski most je prethodno miniran s namerom da bude podignut u vazduh pošto se nemačke trupe povuku. Oslobodioci su ga zauzeli ujutro 20. oktobra.

Po Sovjetima, eksploziv postavljen na mostu demontirali su pripadnici Dunavske flotile Crvene armije, za šta je odlikovan kapetan Grigorij Orhipenko.  

Što ne znači da kablovi prethodno nisu bili presečeni, za šta je po jednima bio zaslužan učitelj Miladinu Zarić, po drugima, zemunci Nikola Milovančev i Krsta Vučić.

U Beogradu je, po povlačenju nemačkih snaga, ostalo nešto prikrivenih pripadnika nemačkih formacija, posebnih jedinica, s ciljem diverzantskih dejstva u pozadini, koji su ubrzo neutralisani.

Oslobađanje Zemuna usledilo je 22. oktobra. Linije nemačkog utvrđivanja u Sremu, na potezu Sremskog fronta, konačni oblik dobiće uglavnom duž prostora razdvajanja srpske i hrvatske etničke većine. 

Josip Broz Tito u oslobođeni Beograd dolazi iz Vršca, gde se nalazio tokom Beogradske operacije, pošto su sve vojne operacije okončane. Pitanje političkog raspleta u Jugoslaviji po oslobođenju time je rešeno, a na osnovu Sporazuma Tito - Šubašić. 

Povodom desetogodišnjice oslobođenja, 20. oktobra 1954. nasuprot Novog groblja otvoreno je Spomen groblje oslobodiocima Beograda.