U Srbiji i Republici Srpskoj se obeležava Sretenje - Dan državnosti

U Srbiji i Republici Srpskoj se danas, 15. februara, obeležava Sretenje - Dan državnosti, a slavi se u znak sećanja na početak Prvog srpskog ustanka 1804, čime je započela obnova srpske državnosti, kao i u spomen na dan kada je u Kragujevcu 1835. godine donet prvi ustav Kneževine Srbije.Na Sretenje 1804. godine, grupa istaknutijih Srba, narodnih prvaka, njih približno 300, većinom iz tog dela &Scaron;umadije, a delom i iz drugih delova tada&scaron;njeg Beogradskog pa&scaron;aluka, odnosno formalno Smederevskog, izabrala je Đorđa Petrovića poznatog kao Karađorđe za vožda.Iako on nije bio prvi predloženi, konačno je usagla&scaron;eno da je Karađorđe valjan izbor. Bio je to odlučan i preduzimljiv čovek, dobrostojeći trgovac koji je imao vojničko iskustvo. Prethodno je usagla&scaron;eno da vožd naroda ne može biti ni neko od knezova, poput Teodosija Marićevića koji je predlagan, a jo&scaron; manje hajduk poput Stanoja Glava&scaron;a, ma koliko inače bili uvažavani.Izbor vožda, predvodnika naroda, bio je neophodan po&scaron;to je odlučeno da se podigne buna protiv dahija, četvorice samovoljnih gospodara u pa&scaron;aluku u to vreme. Njihov položaj zapravo nije bio legalan ni sa stanovi&scaron;ta vlasti na Bosforu, odnosno nevoljno je tolerisan. Onda&scaron;nji sultan Selim III težio je reformi uprave, i nastojao je da obezbedi sigurnost u pograničnom Beogradskom pa&scaron;aluku, ali je bio primoran da popusti pred samovoljom dahija zbog međunarodnih prilika, pona&scaron;anja revolucionarne Francuske.Dahije su Beogradom ovladale leta 1801. da bi decembra te godine uklonile Mustafa pa&scaron;u, koji je u sećanju Srba ostao kao primer ako ne pravdoljubivosti onda korektnog pona&scaron;anja prema Srbima. Teror dahija doveo je do &scaron;irokog nezadovoljstva, kako Srba, tako i razumnijih Turaka, lojalnih legalnim vlastima.Po&scaron;to su se dahije dočepale pisma koje je valjevski knez Aleksa Nenadović uputio austrijskom zapovedniku u Zemunu majoru Mitezeru, započela je Seča knezova, sistematsko ubijanje, uklanjanje viđenijih i preduzimljivijih među Srbima, posebno iz Posavine i uop&scaron;te pograničnog pojasa.Dahije su nesumnjivo verovale da će uklanjanjem najuglednijih obezglaviti Srbe, i svaki otpor. Buna koju je poveo Karađorđe bila je pre svega otpor samovolji dahija, a nikako bunt protiv Sultana, odnosno legalnih vlasti u Stambolu, a tek docnije po&scaron;to je ustanak dobio &scaron;iri zamah, buna je prerasla u op&scaron;ti ustanak protiv turske vlasti. Karađorđeva buna, danas znana kao Prvi srpski ustanak, koji je razmerama I snagom iznenadio i turske vlasti i onovremenu Evropu, ispostaviće se kao rađanje novovekovne Srbije.Izgradnja nacionalne države Srba, koja je započela Karađorđevom bunom, a nastavljena Drugim ustankom pod MIlo&scaron;em Obrenovićem, i zaokružena legalizacijom autonomnog statusa Srbije tridesetih, ostavila je takav utisak na savremenike da je Leopold Ranke, veliki nemački istoričar i mlađi savremenik, taj period nazvao Srpska revolucija. Ona je, pokazalo se, u to vreme bila uzor ne samo potlačenim hri&scaron;ćanima, kao Grcima, nego i pojedinim narodima Evrope.U novije vreme se čak ističe da je Srpska revolucija, posebno ve&scaron;to diplomatsko manevrisanje Milo&scaron;a Obranovića, poslužila kao uzor i Teodoru Herclu, odnosno njegovim ranim zamislima stvaranja samostalne države jevrejskog naroda. Izbor Karađorđa za vožda Prvog srpskog ustanka, u Ora&scaron;cu februara 1804. pored drugog, bio je plod činjenice je posedovao ratno iskustvo. Vojevao je u austrijskim frajkorima 1788/1791 do Svi&scaron;tovskog mira. Te austrijske formacije uglavnom su, prema Turskoj, popunjavali Srbi. Pretpostavljeni su im najče&scaron;će bili graničarski oficiri.Upamćeni su njihovi zapovednici, kao pukovnik Mihailo Mihaljević ili kapetan Koča Anđelković, o kom su ispevane pesme. Buna se, zahvaljujući odlučnosti Karađorđa, brzo &scaron;irila. Podigav&scaron;i se na oružje, u čemu je Karađorđe imao mnogo muke, srpski ustanici oslobodili su veći deo pa&scaron;aluka, počev od Kolubare, preko &Scaron;umadije, potom istočnih krajeva, Pomoravlja, Podrinja, odakle se buna nadalje &scaron;irila prema jugu.Dahije su, na&scaron;av&scaron;i se u bezizlaznoj poziciji, a takođe bez podr&scaron;ke legalnih turskih vlasti, poku&scaron;ale beg niz Dunav. Posekao ih je vojvoda Milenko Stojković, jula 1804, na dunavskom ostrvu Ada Kale, u Đerdapu, koje su tada nastanjivali Turci. Odstranjivanje dahija uživalo je podr&scaron;ku legitimnih vlasti na Bosforu.Po&scaron;to se buna rasplamsala, a Bećir pa&scaron;a iz Bosne nije uspeo da primiri Srbe, Sultan na ustanike &scaron;alje Hafiz pa&scaron;u. Upravo u toj fazi ustanak prerasta u op&scaron;ti bunt protiv Turaka, odnosno Osmanske vlasti. Prethodno, ustanici su se borili protiv uzurpatora, od poraza Hafiz pa&scaron;e na Ivankovcu, postaje nesumnjivo da su Srbi u ustanku protiv turske vlasti uop&scaron;te. Posle Boja na Ivankovcu, nedaleko od Ćuprije, avgusta 1805, slede pobede Srba na Mi&scaron;aru, avgusta 1806, i na Deligradu, septembra.Uslediće pregovori, tokom leta i jeseni te godine, znani kao Ičkov mir, kojima je trebalo da se postigne obostrano prihvatljivo mirovno re&scaron;enje. Po&scaron;to je, međutim, u međuvremenu Rusija zaratila s Turskom, Srbi su pozvani da nastave borbe.Celokupan Beogradski pa&scaron;aluk oslobođen je tokom 1807. godine. Vezivanje za Rusiju odrediće i konačni ishod Prvog srpskog ustanka. Po&scaron;to su Rusija i Osmanska Turska potpisali mir u Bukure&scaron;tu 1812. Rusija se, suočena sa Napoleonovom invazijom, okrenula ratu protiv Francuza, prepustiv&scaron;i Srbe.Turska je Karađorđev ustanak ugu&scaron;ila 1813. godine. Te jeseni, usledio je egozodus ustaničkih prvaka i samog Karađorđa, kao i velikog dela naroda, preko Save i Dunava u Austriju.U Srbiji, odnosno Beogradskom pa&scaron;aluku zaveden je strahovit teror, čak i gori od onog pod dahijama.Dogodiće se potom neuspela Hadži Prodanova buna 1814, takođe ugu&scaron;ena u krvi, a zatim Drugi srpski ustanak aprila 1815. godine, na Cveti, u Takovu. Knjaz Milo&scaron; Obrenović koji ga je predvodio, pokazaće se ne samo kao ve&scaron;t ratnik nego i mudar pregovarač. Upravo on je, postupno, izdejstvovao povlačenje Turaka, osim iz utvrđenih gradova, podelu zemlje seljacima i dalje tiho osamostaljenje.Oslobađanje Srba, tokom Srpske revolucije počev od Karađorđve bune 1804. bilo je plod jedinstvenog napora najvećeg dela naroda, uz ogromne žrtve, &scaron;to je uz sve mene i lomove, krunisano postupnim stvaranjem, obnovom, samostalne Srbije.Pritom, osim izvesne pomoći Rusije, &scaron;to je u jednoj fazi skupo plaćeno, Karađorđevi ustanici pomoć su imali isključivo od sunarodnika, Srba sa prostora Austrije, uglavnom potonje Vojvodine, odakle su pristizali naoružanje i municija, prvi &scaron;kolovani oficiri, a onda i učeni ljudi poput Dositeja Obradovića, Ivana Jugovića, Mihaila Filipovića, pisari, nastavnici Velike &scaron;kole.Izuzetnu ulogu, svestranom podr&scaron;kom osamostaljenju Srba, imao je tada karlovački mitropolit Stefan Stratimirović. Takođe na Sretenje 1835. godine, donet je i prvi, kratkotrajni ustav Kneževine Srbije.Njegov tvorac Dimitrije Davidović, prethodno je u Beču, gde je studirao medicinu, osnovao 1813. &quot;Novine serbske&quot;. Uređivao ih je i vodio zajedno a Dimitrijem Fru&scaron;ićem, takođe studentom. Obojica su bili rodom iz Srema. List je uga&scaron;en februara 1822, usled finansijskih nedaća. Davidović je potom pre&scaron;ao u Srbiju knjaza Milo&scaron;a gde nastavlja da objavljuje novine, ali obavlja i brojne druge zvanične funkcije, po volji knjaza Milo&scaron;a, da bi takođe uobličio i ustav koji će postati poznat kao Sretenjski.Davidoviću su prilikom oblikovanja Sretenjskog ustava uzori bili odgovajući pravni spomenici Francuske, odnosno Belgije, tada ubedljivo najslobodoumniji na svetu. Otuda, iako je usvojen, Davidovićev ustav bio je, formalno, na snazi svega 55 dana.Okolne sile odmah su se suprotstavile takvom ustavnom ustrojstvu. Većina zemalja onda&scaron;nje Evrope nije ni imala ustave, pa ni Austrija i Rusija. Dan državnosti Srbije se slavio do nastanka Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, nakon čega je ukinut, a kao državni praznik u Republici Srbiji obnovljen je 10. jula 2001, a slavi se od 15. februara 2002. godine.Republika Srpska i Srbija utvrdile su zajedničko obeležavanje Sretenja kao Dana državnosti Deklaracijom o za&scaron;titi nacionalnih i političkih prava i zajedničkoj budućnosti srpskog naroda, donesenoj na Svesrpskom saboru u Beogradu u junu 2024. godine.

U Srbiji i Republici Srpskoj se obeležava Sretenje - Dan državnosti

Vaš komentar je uspešno snimljen i biće vidljiv nakon verifikacije administratora portala. Vrati se na vest

Vaš komentar je uspešno snimljen i biće vidljiv nakon verifikacije administratora portala.

Vrati se na vest